Pratite pismenicu na društvenim mrežama.

Zatvorite.

U novije vreme, posebno u jeziku sredstava javnog informisanja izvan Srbije, vladaju šarenilo i nedoumice oko upotrebe prisvojnih prideva srpskisrbijanski  u spojevima sa imenicom vladapolicijaustav i sl. Neki novinari uz njih upotrebljavaju atribut srpski, a neki – srbijanski. Šta je pravilno? – postavlja se pitanje. (A bolje bi bilo da ga postavljaju novinari!)

Na prvi pogled, izgleda da to i nije neki problem, ali se pokazuje da jeste, i to komplikovan problem. („Zasluga” je to istorije i politike.) O tome su, naročito u poslednje vreme, pisali najpoznatiji srpski lingvisti E. Fekete, M. Nikolić, I. Klajn, i (kritički, ispitivački) M. Šipka, čiji rad će nam poslužiti da – u najkraćem, ali celovito – ukažemo na uzroke problema i mogućnosti njegovog prevladavanja.

Dodajmo, nije problem samo u pridevima srpski srbijanski nego i u imenicama Srbi Srbijanci.

U rečnicima srpskog jezika (Matice srpske i Jednotomnom) značenje prideva srpski je: koji se odnosi na Srbe i na Srbiju (zemlja, narod, jezik i dr.). Dakle, pripadanje narodu čija većina živi u Srbiji, tj. Srbima u celini (etničko značenje) i pripadanje zemlji u kojoj živi većina Srba (teritorijalno značenje).

U etničkom značenju, kad označava pripadnost Srbima u celini, pridev srpski ne izaziva nesporazume: srpski jezik, srpski narod, srpska kultura, srpski običaji, srpska istorija… Problem nastaje kad se pridev srpski upotrebljava u značenju pripadanja Srbiji (teritorijalno značenje), dakle, u vezama reči: srpska vlada, srpska policija, srpski ustav… Ovde dolazi do „sudara” dva značenja prideva srpski – etničkog i teritorijalnog. Jer srpska vlada nije vlada svih Srba, niti u Srbiji, kao državi, žive samo Srbi. Zato neki u ovom značenju upotrebljavaju pridev srbijanski: srbijanski premijer, srbijanska policija…

Jeste jednostavno, ali to nije rešenje problema, jer i pridev srbijanski ima – kao i srpski – dva značenja: a) koji se odnosi na Srbiju i b) koji se odnosi na Srbijance. A ni Srbijanci nisu samo građani Srbije nego i Srbi iz Srbije (nasuprot Srbima iz BiH, Crne Gore itd.). Da Srbijanac znači (i) Srbin iz Srbije, potvrđuje i pesma „Jelek, anterija i opanci – po tome se znaju Srbijanci”, tj. Srbi iz Srbije. (Tu nošnju ne nose ni Šiptari ni Lale.) Prema tome, srbijanska vlada, srbijanska policija i sl. može biti shvaćeno kao vlada i policija Srba, a ne drugih stanovnika Srbije. Kao dvoznačan i neodređen, i pridev srbijanski je u ovim spojevima, dakle, neprihvatljiv.

Neprihvatljivosti prideva srbijanski u ovim vezama reči, kao i naziva Srbijanac, doprinosi negativan emocionalni odnos Srba u Srbiji prema tim rečima. Smatraju ih nacionalno uvredljivim, jer im se oduzima nacionalno ime (Srbinsrpski) i zamenjuje teritorijalnim, geografskim. (Iz istog razloga ni Srbi izvan Srbije ne prihvataju da budu, npr., bosanski Srbi, hrvatski Srbi i sl., već Srbi iz Bosne, Srbi iz Hrvatske…)

Tako imamo dva suprotstavljena mišljenja – da sve što se odnosi na Srbiju (kao zemlju, državu) treba označiti pridevom srpski: srpske reke, srpske planine…, pa tako i: srpska vlada, srpska policija… Upotreba prideva srbijanski u ovim vezama za njih je neprihvatljiva. Drugo mišljenje je da u svim tim slučajevima treba upotrebljavati pridev srbijanski, a nikako srpski, jer on ima etničko značenje, te bi značilo da te reke, planine, pa i vlada i policija pripadaju svim Srbima, naciji kao celini.

Kakav je, onda, odgovor na pitanje iz naslova?

Pridev srpski treba upotrebljavati uz pojmove koji se odnose na Srbe kao naciju: srpski narod, srpski jezik, srpska kultura… Nije ga dobro upotrebljavati u značenju pripadanja državi Srbiji: srpski premijer, srpski ustav, srpska policija… S ciljem izbegavanja dvoznačnosti i nesporazuma, u ovim sintagmama umesto prisvojnog prideva (bilo srpski, bilo srbijanski) bolje je upotrebljavati prisvojni genitiv – Srbije: Vlada Srbije, predsednik Srbije, Ustav Srbije, policija Srbije.

Pridev srbijanski može se upotrebljavati kada se odnosi na Srbiju u užem smislu ili na njen deo (u prošlosti i sadašnjosti): srbijanske varoši, srbijanski govori i sl. – u opoziciji prema, npr., vojvođanskim varošima, vojvođanskim govorima… Ovaj pridev se, doduše, može upotrebiti i kad se odnosi na Srbiju u celini, naročito u smislu razgraničavanja: srbijansko-bosanska ili srbijansko-crnogorska granica, na primer.

Milorad Telebek, Kako se kaže